Miesięczne archiwum: Czerwiec 2014

Dopiero opowiedziawszy komuś niedawno, jak powstał twitterowy projekt Wielka Wojna LIVE, uświadomiłem sobie, iż mimo wymienienia bardzo istotnych skądinąd elementów, w pośpiechu umknął mi jeden, jakże przecież ważny.

Sherlock (fot. www.facebook.com/Sherlockology)

 Nie wspomniałem bowiem o chwili, w której wpadłem na to, by w stulecie pierwszej wojny światowej, zamiast rozpocząć kolejną opowieść o historii (co planowałem od dawna), zrobić relację niczym o wypadkach dziejących się współcześnie, na naszych oczach. A tę pierwszą chwilę olśnienia dał znakomity brytyjski serial Sherlock, w którym przygody legendarnego detektywa genialnie przeniesiono w nasze czasy. To właśnie oglądając Holmesa, Watsona i ich wroga Moriarty’ego w świecie Internetu, I-Phone’ów i blogów przyszło mi do głowy (czyżby o to też zresztą chodziło twórcom serialu?), jak bardzo jesteśmy przecież podobni do tych ludzi epoki wiktoriańskiej, którą ostatecznie zamknęła pierwsza wojna światowa. Potem już zaiskrzyły skojarzenia z zawodowego podwórka, z codziennej pracy w Dziennikzachodni.pl, z błyskawicznym rozchodzeniem się informacji i nowoczesnymi sposobami ich przekazywania, z relacjami LIVE, timeline’ami, tweetami…

To wszystko prawda, bez tego wszystkiego z miejsca bym nie ruszył, ale jedno trzeba przecież dodać i koniecznie powiedzieć.

Dziękuję Ci, Sherlocku.

P. S. Przy okazji serdecznie zapraszam do obserwowania pierwszej wojny światowej na żywo, czyli na Wielka Wojna LIVE @WielkaWojna

Opowiadając w najnowszym numerze Naszej Historii (6/2014) o pochodzącym ze Śląska generale Wehrmachtu von Pannwitzu, zabrakło mi miejsca, by szerzej opisać zdarzenia, które ostatecznie zaprowadziły go na szubienicę w sowieckim więzieniu.

Pannwitz

Gen. Hellmuth von Pannwitz

O powojennym losie Kozaków walczących po stronie III Rzeszy przez całe dziesięciolecia nie pisał nieomal nikt. Za żelazną kurtyną temat ten nie miał szans zaistnieć. Wydana na emigracji książka Józefa Mackiewicza Kontra znana była jedynie nielicznym. Dotyczyło to zresztą nie tylko Kozaków, ale i wszelkich formacji wojskowych, jakie rekrutowali Niemcy spośród wziętych do niewoli żołnierzy Armii Czerwonej oraz innych obywateli ZSRR. Żołnierze ci i owszem funkcjonowali w powszechnej świadomości, ale w sposób na ogół paskudny. Przecież niejednokrotnie, niekarni i dzicy, dopuszczali się licznych zbrodni wojennych – jak w przypadku Brygady Szturmowej SS RONA Bronisława Kaminskiego, uczestniczącej w tłumieniu Powstania Warszawskiego. W ZSRR Andriej Własow i jego Rosyjska Armia Wyzwoleńcza, jak i inne formacje wschodnie Wehrmachtu i SS do czasów Archipelagu Gułag Aleksandra Sołżenicyna praktycznie stanowiły temat tabu.

Później jednak przyszła kolej na refleksję: czy kiedy przeciwko totalitarnej, zbrodniczej władzy zbuntuje się nie stu, nie tysiąc – ale MILION ludzi – to czy wciąż jeszcze można nazwać ich zdrajcami? Oczywiście nie ulega dyskusji, że ten milion (o ile nie dwa) znalazł sobie sojusznika jak najgorszego i poszedł w służbę tyrana podobnie jak Stalin zbrodniczego.

Było jednak i drugie tabu, tym razem na Zachodzie: sposób, w jaki rząd Wielkiej Brytanii, kraju wszakże demokratycznego, potraktował Kozaków, których wydał po wojnie Stalinowi. Skazując ich tym samym na wieloletnie łagry, zaś przywódców – na pewną śmierć! I zrobił to kłamstwem, podstępem oraz przemocą, jakoś nieprzystającymi do haseł, pod którymi walczył z Hitlerem.

Ironia polega na tym, że stało się to na mocy postanowień konferencji jałtańskiej (i w efekcie późniejszych, już bardziej technicznych rozmów), a czołowi przywódcy Wielkiej Brytanii poczuwali się do przestrzegania uzgodnień z Jałty wobec dyktatora, który łamał jak chciał wszelkie międzynarodowe porozumienia, z jałtańskimi włącznie. Wykonawcy operacji Keelhaul działali brutalnie i wręcz bezmyślnie, przekazując w ręce SMIERSZ nie tylko walczących po stronie III Rzeszy Kozaków, ale także ich rodziny, a również – co miało już wymiar absurdu, tyle że tragicznego – Kozaków z białej rosyjskiej emigracji, którzy nigdy nie byli obywatelami ZSRR. I w taki to właśnie młyn historii wpadł Pannwitz, który pozostał ze swoimi Kozakami do końca.

Musiały upłynąć blisko 3 dekady, nim te żenujące wydarzenia doczekały się na Zachodzie swego głośnego historyka – Nicholasa Bethella, autora książki Zdradzeni! Ostatni sekret II wojny światowej, do której przedmowę napisał sam prof. Hugh Trevor-Roper.

Warto dodać, że uczestniczący wcześniej w tłumieniu Powstania Warszawskiego kozacki 3. Kubański Pułk Kawalerii wszedł w skład XV Kozackiego Korpusu Kawalerii von Pannwitza. Stało się to jednak dopiero później, w 1945 r. Sam Pannwitz nie uczestniczył w walkach z powstańcami warszawskimi i nie obciążają go popełnione w Warszawie zbrodnie. Gdyby odpowiadał po wojnie przed sądem demokratycznego państwa, można by mu natomiast zarzucić, iż nie powstrzymał swoich podkomendnych przed popełnianiem zbrodni wojennych w Jugosławii. Jeśliby sąd zastosował zasadę „chain of command”, w myśl której nawet najwyższy rangą dowódca ponosi odpowiedzialność za czyny choćby i najniższych rangą podwładnych, Pannwitz mógłby zostać skazany. Z kolei jednak okolicznością łagodzącą byłby wtedy fakt, iż Pannwitz sam już surowo karał podwładnych winnych zbrodni wobec ludności cywilnej. Gorzka ironia polega jednak na tym, iż w Moskwie wcale nie takie zarzuty mu postawiono, a cały proces przywódców kozackich nosił znamiona sądowego mordu. Kozacy zsyłani do łagrów również nie byli represjonowani z powodu swoich ewentualnych zbrodni, lecz z przyczyn zgoła innych. Zaś już represje wobec ich rodzin oraz „białych” Kozaków nie miały nic wspólnego z jakimkolwiek wymierzaniem sprawiedliwości.

Sam Pannwitz z całą pewnością jest postacią niejednoznaczną. Z jednej strony faktem jest jego członkostwo w NSDAP i SA, z drugiej potrafił zdobyć się na krytykę polityki rasowej Hitlera (i to prosto w oczy temu ostatniemu) oraz odmówił (również wprost, tym razem Himmlerowi) wstąpienia do SS (ów stopień generalski prawdopodobnie otrzymał „z automatu” na mocy urzędniczej decyzji, a munduru SS nie założył nigdy). Czy ponosił odpowiedzialność za zbrodnie Kozaków w Jugosławii? To mógłby rozstrzygnąć jedynie sprawiedliwy sąd – jak wiemy, generałowi nie dane było stanąć przed takowym.

Więcej o von Pannwitzu – generale Wehrmachtu ze Śląska, który był kozackim atamanem – w najnowszym numerze miesięcznika Nasza Historia (6/2014).

Zdrada Kozaków Lienz

Dolina Drawy 1945: „Zdrada Kozaków” w Lienz