W zabytkowym śląskim i małopolskim ogrodzie

Kategorie: Bez kategorii

Tagi: , ,

1a

Dawne ogrody mieszkańców naszego regionu były ładne i funkcjonalne. Poznając je możemy się wiele dowiedzieć także o życiu naszych przodków.

Arek Rybak

Rozmowa z Arkadiuszem Rybakiem, regionalistą, historykiem, dyrektorem Muzeum Miejskiego „Sztygarka” w Dąbrowie Górniczej

-O ogrodach szlacheckich, czy arystokratycznych XVIII, czy XIX w. wiemy bardzo wiele. Oglądamy je na rycinach, obrazach. Często także możemy je zobaczyć w naturze, przetrwały bowiem do naszych czasów w niezmienionej formie. A ogrody zwykłych mieszkańców dawnego Śląska i pogranicza Małopolski?

-Przydomowy ogród był mniej ozdobny, a bardziej musiał spełniać funkcje praktyczne. Takie ogrody mieli robotnicy pracujący w przemyśle i osoby utrzymujące się z pracy na roli. Jak opisuje w „Encyklopedii Staropolskiej” Zygmunt Gloger ogródki na pograniczu Śląska i Małopolski bywają „mięszane” tj. owocowo-warzywne. Zajmują ok. 20-40 łokci (łokieć to średnio ok. 60 cm długości). Jeśli dom składał się z jednej izby i komory ogród był jeden, jeśli po drugiej stronie sieni pojawiała się druga, dodatkowa izba, czy obora ogrody były dwa, przegrodzone wąską ścieżką. Ogrody otaczano żerdkami sosnowymi, ustawionymi w pionie i poziomie. Pomiędzy nie wkładano dodatkowo gałązki sosny, jodły lub jałowca. W zimie chroniło to obejście przed opadami śniegu i wiatrem. W sadach pojawiały się jabłonie, grusze i śliwki, rzadziej wiśnie i czereśnie. Przy domu często rosły brzozy, topole włoskie i nadwiślańskie, jarząbek (jarząb pospolity, czyli popularna jarzębina), świerki i wierzby.

-Sporo wiemy o dawnym sadownictwie.

-Bardzo zakorzenioną tradycję ma z kolei sadownictwo Śląska. Już w XV wieku oprócz sadów klasztornych prowadzonych istniały sady chłopskie. Np. na Śląsku Cieszyńskim duży wpływ na rozwój sadownictwa w XIX w. miał botanik Karol Kotschy z Ustronia. Utrzymując stosunki z najznakomitszymi biologami i sadownikami, sprowadził najlepsze gatunki owoców i rozpowszechnił je na terenie Śląska. W Ustroniu założył wzorową szkółkę drzewek owocowych i rozległy sad, w którym hodował i obserwował różne odmiany jabłoni i grusz. W jego publikacji znaleźć można pierwszy śląski dobór odmian owoców, dostosowany do lokalnych warunków glebowych i klimatycznych. Czytamy np. „Jabłonie kochają się najbardziej w gruncie ślimnatym owszem marglistym, trochę wilgotnym, w gruncie gliniasto -piaszczystym dobrze tyją”…

-A ogród warzywny i kwiatowy?

-W ogrodzie warzywnym na pograniczu Śląska i Małopolski sadzono: kapustę, buraki, marchew, brukiew (określaną „karpielami” lub „kwakami”), wczesne ziemniaki (rzadko), „łuscek” czyli „szczypiórek” używany do ziemniaków, czosnek do barszczu. W ogrodach przygotowywano sadzonki kapusty, która potem przesadzano na nowe miejsce. Z kwiatów i ziół były tu: lubczyk, wrotycz, nagietki, prawoślaz lekarski („ślaz”), mak lekarski („patrzak”), słonecznik, bylica, piwonie, dalie (nazywano je „georginiami”), bylica boże drzewko, róża pomarszczona (nazywana „cukrówką”), malwa (nazywano ją „różą”), barwinek, powój, nasturcje, goździki (nazywane „kamiennymi”, „gwoździkami” lub „dobrą myślą”), piwonie, ostróżki, hyzop lekarski („józefka”), ruta, aksamitki czyli („karafioły”).

-Z informacji o uprawach możemy też wyciągnąć wnioski, co do jadłospisu naszych przodków?

-Produkty rolne albo wykorzystywano na swoje potrzeby albo sprzedawano na jarmarkach i targach. Osoby żyjące z pracy na roli przeważnie jadały produkty roślinne i mleczne. Mięso jadano w święta i przy wielkich uroczystościach. Warzywa w tradycyjnym pożywieniu stanowiły dodatek do potraw, zwłaszcza polewek (np. marchew, pasternak, cebula, czosnek, pietruszka) lub sezonowe uzupełnienie jadłospisu (np. bób nazywany „bobrem”, soczewica, ogórki, buraki, dynia). Spożywano je najczęściej gotowane lub kiszone, a brukiew przypiekano też na blasze pieca. Ważną rolę w jadłospisie odgrywały kapusta i ziemniaki, ale też fasola i groch. Chętnie sięgano również po grzyby, maliny, poziomki („podziomki”), borówki i jeżyny czyli „ostrężyny”.

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

*