Sagowce są roślinami podobnymi do palm, ale znacznie od nich starszymi, nazywa się je nawet żywymi skamielinami. W naturze jest ich jednak coraz mniej. Jedna z największych i najstarszych kolekcji ogrodowych tych roślin w Europie jest w Krakowie.

-Sagowce występują na Ziemi od ponad 300 mln lat. Jako jedne z pierwszych roślin na świecie wytworzyły zdolność rozmnażania się przez nasiona. Żyły na Ziemi jeszcze przed dinozaurami, ale dinozaury odeszły, a one nadal trwają. Choć są wypierane z naturalnych środowisk za sprawą działalności człowieka. Rosną bowiem bardzo powoli, ale są długowieczne. Niektóre żyją nawet ponad 1000 lat. Na świecie znanych jest teraz ok. 300 gatunków tych roślin. Trzy z nich odkrył Józef Warszewicz (żył w latach 1812-1866) – wielki botanik, podróżnik i pracownik naszego ogrodu. W wydanym w 1864 roku katalogu roślin „Catalogus Plantarum (…) in Horto Botanico Cracowienvis” (napisany przez Warszewicza i dyrektora ogrodu Ignacego Rafała Czerwiakowskiego) wymienia się 8 gatunków sagowców uprawianych w Krakowie – tłumaczy botanik prof. dr hab. Józef Mitka, dyrektor Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego Krakowie.

To rośliny dziwne i tajemnicze. Z wyglądu podobne są do palm, posiadają pień typu kłodzina (gruba, nierozgałęziona łodyga odpowiednik pnia u drzew szpilkowych i liściastych) z pióropuszem liści na szczycie. Łączą w sobie cechy paprotników oraz roślin nagonasiennych (do tej grupy należą np. świerki, sosny, jałowce, cisy czy miłorzęby). Są pod ścisłą ochroną, ich wyginięcie byłoby niepowetowaną stratą, stanowią ważne źródło informacji o wczesnej ewolucji nagonasiennych oraz są przykładem flory z bardzo odległej przeszłości. Nic dziwnego, że są oczkiem w głowie ogrodów botanicznych i prywatnych kolekcjonerów. Do Europy np. z Azji ich sadzonki trafiały już w XIX w. dzięki ożywieniu handlu ze Wschodem.

Kolekcja Ogrodu Botanicznego UJ składa się obecnie z ok. 60 gatunków.

-Należy do jednej z najstarszych i największych w Europie – podkreśla prof. Józef Mitka. – Kilka okazów liczy ponad 150 lat, prawdopodobnie pochodzą ze stanowisk naturalnych. W lipcu tego roku w szklarni Jubileuszowej odbyła się długo przygotowywana akcja przesadzania sagowców. 5 najstarszych okazów: Cycas circinalis, Dioon edule, Ceratozamia robusta oraz dwa okazy (męski i żeński) Ceratozamia mexicana przesadziliśmy do nowych, większych modrzewiowych donic. Ze względu na okazałe rozmiary roślin niezbędne było… użycie dźwigu oraz wyjęcie szyb pokrywających strop szklarni. W akcji uczestniczyło kilkanaście osób. W ub. roku przesadzona została unikatowa Stangeria eriopus, najstarszy okaz ogrodu w Krakowie. I to także była skomplikowana operacja, ponieważ obawialiśmy się, czy dobrze zniesie tę przeprowadzkę i czy nie zmarznie w jej trakcie, jest bardzo wrażliwa na chłód. Na szczęście wszystko poszło dobrze. Co istotne przy rozdzielnopłciowości sagowców – w przypadku aż 6 gatunków mamy okazy męskie i żeńskie; i nasiona. Możemy więc aktywnie chronić sagowce przed wyginięciem. (Wszystkie są na światowej liście roślin zagrożonych i chroni je konwencja CITES).

Przyjrzyjmy się dokładniej poszczególnym rodzajom i gatunkom. Zamia (maczugowiec) jest rodzajem sagowców najbardziej zróżnicowanym morfologicznie i ekologicznie; poczynając od kilkucentymetrowych roślin do form drzewiastych, od gatunków występujących w lasach tropikalnych, poprzez epifity – do gatunków rosnących na klifach wapiennych. Zamie są rozpowszechnione od Florydy i Wysp Karaibskich, przez Meksyk Amerykę Środkową do Brazylii, Boliwii i Chile. Obecnie znanych jest 48 gatunków. Wcześniej traktowano ją jako źródło skrobi (sago), choć zamie jak wszystkie sagowce są trujące. Hoduje się je też jako domowe kwiaty doniczkowe (jak cykasy). Rodzaj Ceratozamia (różyca) występuje tylko w Meksyku, Gwatemali i Belize. Wszystkie gatunki mają postać drzewiastą, szyszka zaopatrzona jest w ostre zagięte kolce stąd określenie „rogata zamia”.

Rodzaj dioon obejmuje 10 gatunków. Np. dijon jadalny (Dioon edule) występuje jedynie na nielicznych stanowiskach we wschodnim Meksyku, nazywany jest „palmą żałobną). Jego liście wykorzystywano do dekoracji grobów i kaplic cmentarnych. Dijon rośnie w lesie tropikalnym, w chłodnym środowisku górskim albo na sawannach. Wielkość roślin zależy od warunków życia mogą być wysokimi drzewami albo mieć pokrój karłowaty. Cycas (cykas) rośnie w zawsze zielonych lasach obszarów tropikalnych i subtropikalnych od Madagaskaru przez Półwysep Indyjski, Indonezję Południową, Japonię, do północno-zachodniej Australii.

-W ogrodzie w Szklarni z Basenem (rosną tu też papirusy, pandany, pnącza, rośliny mięsożerne) zobaczymy dwa ponad 150-letnie okazy sagowców – w gruncie, azjatycki Cycas circinalis (sagowiec zwinięty) – okaz męski, a w donicy na wysokim podeście rośnie także okaz męski meksykańskiej Ceratozamii robusta. Wokół basenu stoją też m.in. Cycas micholitz i Cycas guizhouensis (Chiny), Cycas rumphii (Malaje, Australia), Dioon Spinulosum (Meksyk). Nazwa sagowca zwiniętego pochodzi od spiralnie skręconych młodych listków tej rośliny. W naturze występuje tylko na Półwyspie Indyjskim. W Europie w ogrodach botanicznych został rozpowszechniony prawdopodobnie dzięki rozwijającemu się bardzo wcześnie handlowi z Indiami. Co ciekawe roślina jest bardzo odporna na podmuchy wiatru, co stanowi przystosowanie do przeżycia huraganów i monsunów bez poważniejszych uszkodzeń, a oderwany i zakopany w ziemi wierzchołek stanie się szybko nową rośliną – wyjaśnia prof. Józef Mitka.

Sagowiec zwinięty prezentowany w Krakowie należy tu do grupy najstarszych roślin. Jego pomarańczowa szyszka (ma ok. 1 m wysokości!) została umieszczona w logo ogrodu. Inne wiekowe sagowce to Cycas revoluta, Zamia Mexicana i sędziwy dijon zakupiony w 1848 r. Krakowski okaz zgłowienia straszliwego został przywieziony w 1952 r. wprost ze stanowisk naturalnych na pustyni Karroo w RPA.

Komentarze (2):

  1. Ewa

    Warto dowiedzieć się czegoś nowego o przeszłości flory. Dzięki temu artykułowi uzyskamy najciekawsze informacje o prehistorycznych roślinach.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

*